Nauki przyrodnicze [2026-08-20]

Muzyka z końca świata

— Redakcja

Huk brył lodu odrywających się od topniejącego lodowca i szum rwących strumieni wody towarzyszyły Tomaszowi Organkowi i jego zespołowi na Spitsbergenie podczas kameralnego, akustycznego występu w jednym z najbardziej niezwykłych miejsc, w których kiedykolwiek zorganizowano muzyczne wydarzenie. To nie była scenografia, to żywy krajobraz Arktyki – ten sam, który od 50 lat obserwują i dokumentują naukowcy Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Zespół Organek wraz z naukowcami Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu 10 sierpnia wyruszył na Spitsbergen, by opowiedzieć historię miejsca, w którym skutki zmian klimatycznych widać niemal z dnia na dzień. Projekt pod hasłem "Nauka. Muzyka. Arktyka." zakłada stworzenie filmu dokumentalnego o badaniach prowadzonych przez naukowców UMK na archipelagu Svalbard. Artystycznym dopełnieniem projektu będzie nowy utwór Organka inspirowany Spitsbergenem i zachodzącymi tam zmianami klimatycznymi.

W pobliżu lodowca, na niewielkiej wyspie, która jeszcze niedawno była pokryta lodem, zarejestrowano m.in. materiał do teledysku do nowego utworu zespołu. Muzycy i towarzysząca im ekipa byli dopiero drugą grupą ludzi, która dotarła na ten nowo odsłonięty fragment lądu. Dla zespołu Organek wyprawa na Spitsbergen okazała się czymś znacznie więcej niż niezwykłą muzyczną przygodą – kontakt z Arktyką, obserwowanie topniejących lodowców i spotkanie z pracującymi tam naukowcami stały się dla nich impulsem do refleksji nad zmianami klimatu, rolą sztuki we współczesnym świecie i relacją człowieka z naturą.

To, w jakim tempie topnieją lodowce, jest porażające – mówi Tomasz Organek. – Zobaczyliśmy to na własne oczy. Zagraliśmy na wyspie, której jeszcze niedawno nie było. Gdy gramy koncerty, mamy odzew od publiczności, ale tutaj, wbrew pozorom, nie było cicho. Dźwięk pękającego lodu i rwących strumieni z topniejącego lodu robi olbrzymie wrażenie. To było szokujące.

Organizacja muzycznego występu w tak niezwykłej lokalizacji wymagała zupełnie innej aranżacji niż koncert na tradycyjnej scenie. Muzycy musieli ograniczyć sprzęt do niezbędnego minimum i przygotować kompaktowy zestaw instrumentów, który można było bezpiecznie przetransportować i używać w arktycznych warunkach. Niezbędne były również niewielkie banki energii, dzięki którym muzyka mogła rozbrzmieć w miejscu pozbawionym jakiejkolwiek infrastruktury.

Cały występ jest przede wszystkim częścią opowieści o tym miejscu. – Patrzę na ten koncert jako na kolejną cegiełkę, którą nasz zespół dokłada do dyskusji o klimacie. Liczę na to, że praca naszego zespołu sprawi, że więcej osób zainteresuje się tym problemem. Nie mam oczywiście poczucia, że my zmienimy świat, ale na tyle, na ile możemy o tym powiedzieć, staramy się pomóc. Taki był cel naszego pobytu – dodaje Organek.

To niezwykłe muzyczne wydarzenie zostało zarejestrowane w pobliżu Stacji Polarnej UMK, która powstała w 1975 roku na równinie Kaffiøyra. Od pięciu dekad jest miejscem pracy dla kolejnych pokoleń badaczy środowiska polarnego, którzy obserwują tam lodowce, pokrywę śnieżną, wieloletnią zmarzlinę, wody roztopowe oraz warunki meteorologiczne. Ciągłość tych badań pozwala porównywać współczesne dane z wynikami zbieranymi podczas wcześniejszych wypraw polarnych.

Od początku maksymalnego zasięgu lodowców, które badamy, ich powierzchnia zmniejszyła się o ponad 50 procent – zaznacza dr hab. Ireneusz Sobota, prof. UMK, kierownik Stacji Polarnej UMK. – Każdy kolejny rok jest rekordowy pod względem topnienia lodu i przeciętnej temperatury. Może to mieć wpływ na globalną sytuację. Każda zmiana tutaj może być potem odczuwana w innych częściach świata. My dajemy diagnozę, ale nie ma chętnych, by te problemy leczyć.

Dla muzyków równie istotne okazało się także spotkanie z naukowcami i ich codziennością w Stacji Polarnej UMK. – Ogromna otwartość zespołu sprawiła, że wydarzyło się znacznie więcej niż początkowo planowaliśmy – zauważa Roman Tondel, pomysłodawca projektu "Nauka. Muzyka. Arktyka." – Muzycy z dużym zaangażowaniem poznawali pracę naukowców i chcieli naprawdę zrozumieć to miejsce oraz ludzi, którzy prowadzą tam swoje badania.

Cała wyprawa, w którą zaangażował się zespół Organek, by zwrócić uwagę przyszłych odbiorców na konsekwencje zmian klimatycznych, to tylko część projektu. Efektem podróży na daleką północ będzie także film dokumentalny, który pokaże, jak wygląda codzienna praca badaczy w tym regionie. Przez kilka dni muzykom i naukowcom towarzyszyła ekipa filmowa, która rejestrowała ich pracę, życie na Stacji Polarnej UMK oraz arktyczny krajobraz.

– W ostatnich dwóch dekadach nastąpiło kilkukrotne przyspieszenie tempa topnienia lodu – dodaje prof. Sobota. – Wszystko, co można zrobić, by ratować lodowce, jest warte zachodu, więc bardzo się cieszę z tego projektu.

Nowy utwór zespołu Organek, zarejestrowany wśród lodowców kameralny występ muzyków oraz film dokumentalny będą efektami wyprawy, podczas której kluczowe jest spotkanie dwóch światów – nauki i kultury. Dzięki temu odbiorcy, którzy na co dzień nie mają okazji obserwować zmian klimatycznych z bliska, będą mogli lepiej zrozumieć procesy zachodzące w Arktyce.

Zmian klimatycznych doświadczamy wszyscy, nie tylko na Spitsbergenie, ale też w Polsce czy w jakimkolwiek innym regionie świata – komentuje dr hab. Adam Kola, prof. UMK, prorektor ds. nauki. – Projekt "Nauka. Muzyka. Arktyka." powstał po to, by każdy mógł odczuć, zrozumieć i doświadczyć tej zmiany, bo ona się dokonuje.

Kilka dni spędzonych z dala od cywilizacji, wśród lodowców i dzikiej przyrody, stało się również okazją do wyciszenia i spojrzenia na życie z innej perspektywy. Tomasz Organek przyznaje, że na Spitsbergenie odnalazł kawałek świata, który go elektryzuje. – Jest tu coś, co sprzyja byciu ze sobą. To dziwne uczucie: jesteśmy daleko od cywilizacji, w chłodzie i wśród dzikich zwierząt, ale ta ziemia sprzyja pewnej kontemplacji i naprawie mentalnej. Mam podejrzenie, że to nie jest mój ostatni raz w tej części świata.

Po zakończeniu ekspedycji rozpoczną się kolejne etapy projektu. W następnych miesiącach światło dzienne ujrzą nowy singiel zespołu Organek, teledysk realizowany w sąsiedztwie lodowca, zapis wyjątkowego wydarzenia muzycznego oraz film dokumentalny pokazujący codzienną pracę naukowców, którzy kilka miesięcy w roku spędzają w Stacji Polarnej UMK.