Portal informacyjny
Życie kampusu
Demokracja potrzebuje nauki
– Świat robi się coraz bardziej skomplikowany i żeby go zrozumieć, potrzebujemy rzetelnych informacji od zaufanych ekspertów – mówi prof. dr hab. Adam Izdebski z UMK, współautor artykułu "How democracy depends on science – and must protect it" opublikowanego przez czasopismo Nature.
Historyk i ekolog prof. dr hab. Adam Izdebski z Instytutu Studiów Zaawansowanych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu jest przewodniczącym Grupy Głównych Doradców Naukowych (Group of Chief Scientific Advisors) Komisji Europejskiej. Naukowczynie i naukowcy z tego gremium postanowili przypomnieć rządzącym i społeczeństwom, że nauka jest jednym z kluczowych filarów demokracji.
Rządzenie wymaga wiedzy. Jeżeli chce się podejmować skuteczne decyzje, trzeba wiedzieć, jak wygląda rzeczywistość i jakie są opcje wpływania na nią – mówi prof. Izdebski. – A w tym mogą pomóc metody naukowe.
W maju br. Ekaterina Zaharieva, europejska komisarz ds. startupów, badań i innowacji, poprosiła grupę, której członkiem jest prof. Izdebski, o przedstawienie opinii na temat tego, w jaki sposób nauka może wzmacniać demokratyczne funkcjonowanie i odporność Unii Europejskiej. Jako jeden z elementów odpowiedzi na tę prośbę członkowie grupy opublikowali w Nature tekst, w którym wskazali na trzy filary podsumowujące to, w jaki sposób nauka wspiera demokrację:
- Wspólne fakty – demokracja potrzebuje rzetelnych, sprawdzonych informacji, aby obywatele i rządy mogli podejmować świadome decyzje;
- Zaufanie – społeczeństwo musi ufać niezależnym ekspertom i instytucjom naukowym, a nauka musi być przejrzysta i wolna od nacisków politycznych;
- Zdolność adaptacji – wiedza naukowa pozwala rządom reagować na nowe zagrożenia, oceniać skuteczność działań i dostosowywać politykę do zmieniających się warunków.
Doradztwo naukowe dla polityki może być realizowane w różnych miejscach – zwraca uwagę prof. Izdebski. – Badania mogą prowadzić ludzie bezpośrednio zatrudniani przez ministerstwa, ale jest ryzyko, że będą oni bali się przekazać rządzącym niewygodne fakty. I tu dochodzimy do przewagi systemów demokratycznych nad autorytarnymi, ponieważ w demokracji istnieją różne instytucje, które cieszą się autonomią. Musimy dbać o tę autonomię, żeby naukowcy nie bali się mówić, że fakty nie zawsze zgadzają się z wizją rządzących. Równocześnie rolą naukowców nie jest mówienie politykom: "nie możecie realizować swoich celów" czy "wasze cele są złe". Rolą naukowców jest objaśnianie dostępnych opcji, zwracanie uwagi na skutki pewnych działań oraz na efekty podejmowanych decyzji.
Z drugiej strony badacze powinni popularyzować naukę, zapewnić dostęp do faktów społeczeństwu, żeby umożliwić mu lepszy kontakt z bardzo złożoną rzeczywistością, co buduje podstawy wspólnego działania. Autorzy artykułu "How democracy depends on science – and must protect it" podkreślają, że sztuczna inteligencja i inne platformy cyfrowe zmieniają sposób, w jaki ludzie znajdują informacje, formułują opinie i uczestniczą w życiu publicznym. Nie tylko stwarza to możliwości poszerzania uczestnictwa i zwiększania przejrzystości, lecz także powoduje nasilanie się coraz bardziej złożonych lub nowych zagrożeń, w tym dezinformacji, manipulacji, stronniczości, polaryzacji i fragmentacji społeczeństwa. Co więcej, rozwój tych technologii wzmacnia nieproporcjonalny wpływ niewielkiej liczby wpływowych podmiotów z branży technologicznej i ich liderów, w tym ich zdolność do "wytwarzania wątpliwości" i kształtowania opinii publicznej.
Zdaniem prof. Izdebskiego uczelnie, inne instytucje naukowe i poszczególni naukowcy powinni podejmować wysiłek tłumaczenia swoich badań na co dzień. Nie chodzi nawet o wyjaśnianie poszczególnych projektów, tylko pokazywanie, jak nauka w ogóle działa, jak się odkrywa fakty.
Często mamy poczucie, jakby nauka była piramidą, do której dokładamy cegły faktów i stwierdzeń, i cały czas ją nadbudowujemy. Nie ma powrotu na dół, cały czas trzeba piąć się w górę – tłumaczy prof. Izdebski. – Ale nauka polega na tym, że od czasu do czasu ktoś zakwestionuje dół, fundamenty. Reakcją łańcuchową zaczynamy zmieniać perspektywę, widzimy, że pewne rzeczy działają jednak inaczej. Nauka dostarcza lepszych narzędzi do tego, żeby tą złożonością zarządzać tak, aby osiągnąć jak największy sukces. A rolą naukowców jest współpraca z każdym demokratycznie wybranym rządem.
Sytuacje komplikuje różnica w podejściu do doradzania i dostarczania informacji. Prof. Roger Pielke Jr. w książce "The Honest Broker: Making Sense of Science in Policy and Politics", wydanej w 2007 r. przez Cambridge University Press, spopularyzował pojęcia honest broker (uczciwy dostawca opcji) i issue advocate (rzecznik sprawy). Pierwszy dąży do rozszerzenia lub wyjaśnienia pełnego spektrum dostępnych możliwości politycznych, drugi wykorzystuje swoją wiedzę, aby ograniczyć pole wyboru i przekonać innych do jednego, konkretnego rozwiązania. – Być może jest to najważniejsza rzecz, którą trzeba wyjaśnić: naukowcy są potrzebni w obu tych rolach, chociaż może to prowadzić do niejednoznaczności w postrzeganiu roli nauki – mówi prof. Izdebski. – Z jednej strony są naukowcy bezstronni, transparentni, a z drugiej ci, którzy współpracują na przykład z działaczami ochrony przyrody lub organizacjami konsumencki i próbują wywrzeć presję na politykach. Ale taka jest rola nauki, aby tu i tu dostarczać fakty. Ważne, żeby naukowcy, społeczeństwo i rządzący wiedzieli, w czym uczestniczą. Siłą nauki nie jest jednostkowe odkrycie, ale to, że naukowcy mają sposób wyłaniania konsensusu i jego rewidowania.
Nauka jest krytyczną infrastrukturą demokracji: dostarcza niezależnej wiedzy, rozwija zdolność krytycznego myślenia i pozwala społeczeństwu świadomie uczestniczyć w podejmowaniu decyzji – tłumaczy dr hab. Adam Kola, prof. UMK, prorektor ds. nauki. – Dla Uniwersytetu Mikołaja Kopernika jako niemetropolitalnego uniwersytetu badawczego to szczególnie ważne przesłanie: trwałe inwestowanie w niezależną naukę poza największymi ośrodkami wzmacnia zarówno doskonałość badawczą, jak i demokratyczną odporność społeczeństwa, poszerzając dostęp do wiedzy i możliwości rozwoju.
Autorzy artykułu opublikowanego w Nature, profesorowie: Martin Kahanec, Naomi Ellemers, Adam Izdebski, Rafal M. Łukasik, Dimitra Simeonidou, Rémy Slama i Mangala Srinivas wskazują, że każde społeczeństwo demokratyczne powinno traktować ochronę wolności akademickiej jako priorytet. Rządy muszą zapewnić stabilne finansowanie niezależnych badań i wspierać otwartą naukę, dostęp do jej wyników, recenzowane publikacje, wolność badań i obywatelski dostęp do rzetelnych informacji. Muszą również wzmacniać kanały dialogu między instytucjami naukowymi i decydentami, szanując autonomię oraz uzupełniające się role i obowiązki wszystkich zaangażowanych stron.
