Nauki społeczne [2026-05-08]

Inkluzywne biblioteki

— Żaneta Kopczyńska

O dostępności bibliotek decydują nie tylko zbiory i zasady, ale także organizacja usług, kompetencje personelu oraz codzienne praktyki pracy z użytkownikami. W badaniach dr. Przemysława Krysińskiego z Katedry Badań Przestrzeni Informacyjnej UMK biblioteka jawi się jako instytucja, w której inkluzywność jest efektem świadomych decyzji, a nie stanem danym raz na zawsze.

Biblioteka coraz rzadziej jest postrzegana wyłącznie jako miejsce udostępniania zbiorów. W świetle badań staje się przestrzenią społeczną wspierającą równość dostępu do informacji i bezpieczeństwo użytkowników. Tematem zajął się dr Przemysław Krysiński z Katedry Badań Przestrzeni Informacyjnej w Instytucie Badań Informacji i Komunikacji UMK, który wyniki swoich badań opisał w książce Społeczność LGBTQ+ w przestrzeni bibliotecznej. Wspieranie inkluzywności i różnorodności jako nowy obszar działalności bibliotek. Publikacja porządkuje obszar dotąd słabo obecny w polskim piśmiennictwie naukowym i koncentruje się na tym, w jaki sposób biblioteki publiczne odpowiadają na potrzeby informacyjne społeczności LGBTQ+ oraz jak przygotowani są do tego bibliotekarze i bibliotekarki.

Impulsem do podjęcia badań była obserwacja narastającej dezinformacji w czasie pandemii oraz wojny w Ukrainie. Zauważyłem, że to zjawisko w dużej mierze dotyczy też kwestii osób nieheteronormatywnych. Postanowiłem więc przyjrzeć się tematowi bliżej, szczególnie w kontekście polskich bibliotek. Chciałem też sprawdzić, jak wygląda kwestia queerowych zbiorów oraz usług adresowanych do osób ze społeczności LGBTQ+. Dodatkową zachętą był fakt, że do tej pory kwestia zaspokajania potrzeb informacyjnych osób nieheteronormatywnych właściwie nie została rozpoznana w polskiej bibliologii i informatologii – tłumaczy dr Krysiński. – Pierwszy etap badań miał charakter pilotażowy. Przeprowadziłem go w 2024 roku, obejmując badaniami kwestionariuszowymi ponad 700 bibliotekarzy z różnych typów bibliotek. Pozwoliło mi to przede wszystkim zidentyfikować podstawowe obszary problemowe.

Bezpieczna przestrzeń

W kolejnym etapie, przeprowadzonym rok później, badacz skupił się już wyłącznie na bibliotekach publicznych. Udoskonalony kwestionariusz, opracowany m.in. z wykorzystaniem podejścia statystycznego i socjologicznego, wypełniło 1038 respondentów i respondentek. Badanie obejmowało zarówno poziom wiedzy i znajomość terminologii, jak i doświadczeń zawodowych oraz poziom komfortu w pracy z użytkownikami i użytkowniczkami o zróżnicowanych tożsamościach i potrzebach.

W badaniach dr Krysiński wykorzystał także wywiady pogłębione, które pozwoliły określić mu katalog działań wspierających inkluzywność oraz zidentyfikować bariery ich wdrażania w praktyce instytucjonalnej.

Jednym z kluczowych wniosków jest znaczenie kompetencji pracowników bibliotek. Braki w zakresie wiedzy oraz niepewność językowa w obszarze tożsamości i różnorodności mogą ograniczać realną dostępność usług, nawet jeśli formalnie pozostają one otwarte dla wszystkich. Problemem jest także niewystarczająca liczba zbiorów o tematyce queerowej, brak doświadczenia w zakresie katalogowania tego typu pozycji oraz autocenzura. Niestety, nadal są w Polsce biblioteki, w których tytuły z tego obszaru nie pojawiają się na półkach albo są, tylko gdzieś schowane pośród innych książek.

Osoby pracujące w bibliotekach potrzebują narzędzi językowych i kompetencji, które pozwalają im pracować z różnorodnością w sposób świadomy i pozbawiony dystansu – zauważa dr Krysiński.

Badacz podkreśla, że biblioteka często pełni funkcję tak zwanego trzeciego miejsca, czyli przestrzeni pomiędzy domem a pracą, w której budują się relacje społeczne i lokalne inicjatywy. Nie jest to już wyłącznie instytucja usługowa, ale środowisko więziotwórcze, współtworzone z organizacjami pozarządowymi i instytucjami miejskimi.

Biblioteka musi reagować na zmiany społeczne, ponieważ użytkownicy oczekują nie tylko dostępu do informacji, ale także przestrzeni przyjaznej i bezpiecznej. To ośmiela użytkowników do podejmowania nowych aktywności, upominania się o swoje potrzeby oraz zwracania uwagi na tych odbiorców, którzy do tej pory byli niewidoczni dla biblioteki. Nowoczesna biblioteka to przestrzeń inspiracji, wdrażania inkluzywnych rozwiązań, łączenia różnych punktów widzenia i potrzeb, a także miejsce, w którym bibliotekarze mogą służyć swoją fachową wiedzą, zwłaszcza w czasach tak silnie oddziałującej dezinformacji. W tym sensie inkluzywność przestaje być dodatkiem do działalności bibliotecznej, a staje się jednym z kluczowych elementów jakości usług publicznych – dodaje dr Krysiński.

Biblioteka i różnorodność

Badacz zaznacza, że w szerszej perspektywie biblioteki mogą ograniczać wykluczenie społeczne, o ile świadomie rozwijają swoje praktyki organizacyjne, edukacyjne i komunikacyjne. Obejmuje to zarówno rozwój zbiorów, jak i sposób pracy z użytkownikami oraz kompetencje zespołów.

– W krajach anglosaskich zauważono, że coraz częściej biblioteki publiczne stają się schronieniem dla osób ze społeczności LGBTQ+ będących w kryzysie bezdomności. Biblioteki nie tylko mogą zapewniać takim osobom przestrzeń do działania, ale także umożliwiać spotkania z terapeutą czy pracownikami socjalnymi. Osoby pracujące w bibliotekach widzą te potrzeby i na nie reagują. Przykładowo jedno z największych stowarzyszeń bibliotecznych na świecie – American Library Association prowadzi specjalny serwis internetowy, gdzie publikowane są m.in. filmy i artykuły zawierające informacje na temat bezdomności wśród młodzieży oraz propozycje dotyczące właściwych działań zmierzających do ograniczenia tego zjawiska. Są także materiały instruktażowe zapewniające wsparcie młodym osobom oraz pracownikom bibliotek, którzy angażują się w walkę z kryzysem bezdomności wśród społeczności LGBTQ+.

Więcej o wnioskach z badań, roli bibliotek publicznych w budowaniu inkluzywności i odpowiadaniu na potrzeby informacyjne społeczności LGBTQ+ oraz propozycjach działań wspierających dostępność i równość w instytucjach GLAM (skrót od ang. Galleries, Libraries, Archives, Museums, czyli galerie, biblioteki, archiwa, muzea. Publiczne i prywatne podmioty zajmujące się gromadzeniem, przechowywaniem, ochroną oraz upowszechnianiem dziedzictwa kulturowego i wiedzy) dr Przemysław Krysiński opowie podczas spotkania autorskiego w piątek 8 maja 2026 roku o godz. 17.00. w Kulturalnym Hubie Bydgoskiego Przedmieścia. Wydarzenie organizowane jest przy współpracy Toruńskiej Agendy Kulturalnej, Wydziału Filozofii i Nauk Społecznych oraz Wydawnictwa Naukowego UMK.

Przemysław Krysiński, Społeczność LGBTQ+ w przestrzeni bibliotecznej. Wspieranie inkluzywności i różnorodności jako nowy obszar działalności bibliotek, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2026. Publikacja porusza tematykę dotychczas rzadko obecną w polskim piśmiennictwie naukowym. Zasadniczym celem autora było wypełnienie tej luki poprzez zbadanie, czy i w jaki sposób biblioteki uwzględniają potrzeby informacyjne osób nieheteronormatywnych, oraz sprawdzenie, czy pracownicy polskich bibliotek publicznych są dobrze przygotowani do pracy z użytkownikami zmagającymi się z niesprawiedliwą oceną społeczną. Można ją kupić TUTAJ
Dr Przemysław Krysiński – doktor nauk społecznych w dyscyplinie nauki o komunikacji społecznej i mediach, adiunkt w Instytucie Badań Informacji i Komunikacji Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Interesuje się cyfrowymi usługami publicznymi, dezinformacją i fact-checkingiem, partycypacyjną rolą instytucji GLAM w kształtowaniu potencjału inteligentnych miast, zjawiskiem inkluzywności w bibliotekach oraz działaniami bibliotek podejmowanymi z myślą o osobach ze społeczności LGBTQ+. W 2025 roku odbył staż naukowy na Università di Parma (Dipartimento di Discipline Umanistiche, Sociali e delle Imprese Culturali), w ramach którego m.in. badał usługi i aktywności oferowane osobom ze społeczności LGBTQ+ przez włoskie instytucje sektora GLAM. Współtwórca praktycznych kursów e-learningowych, mi.in. "Bibweb" (realizowany przez Fundację Bertelsmanna, Bibliotekę Uniwersytecką w Warszawie, Komisję Wydawnictw Elektronicznych SBP EBIB oraz Instytut INiB UMK) i "Login: biblioteka" (realizowany na potrzeby Programu Rozwoju Bibliotek, przy udziale Fundacji Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego, Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności oraz Fundacji Billa i Melindy Gates). Autor wielu prac naukowych, w tym monografii pt. Smart city w przestrzeni informacyjnej (2020) oraz Metody i narzędzia budowania społecznej odporności na dezinformację: od fact-checkingu po edukację medialną (2024) wyróżnionej Nagrodą Naukową SBP im. Adama Łysakowskiego.