Życie kampusu [2026-03-24]

Wyzwania współczesnej nauki

— Redakcja

Liderzy europejskich uczelni badawczych, podczas Zgromadzenia Ogólnego YERUN w Kongsbergu, dyskutowali o jednym z najbardziej złożonych problemów współczesnej nauki: badaniach typu dual-use oraz związanych z nimi kwestiami bezpieczeństwa.

Gospodarzem marcowego spotkania był University of South-Eastern Norway, którym kieruje Pia Cecilie Bing-Jonsson. Uczelnia ta jest przykładem nowoczesnego europejskiego uniwersytetu: silnie osadzonego w swoim regionie, a zarazem świadomego swojej strategicznej roli wobec globalnych wyzwań. Uniwersytet Mikołaja Kopernika reprezentował prorektor ds. nauki dr hab. Adam Kola, prof. UMK.

Nowy format strategicznej rozmowy

Tegoroczne Zgromadzenie Ogólne YERUN odbyło się w odświeżonym formacie – bardziej sprofilowanym do liderów uczelni. Tematem przewodnim były badania typu dual-use (podwójnego zastosowania), co odzwierciedla rosnącą świadomość w Europie, że uniwersytety muszą aktywnie mierzyć się z konsekwencjami bezpieczeństwa prowadzonych badań.

Dyskusje pokazały, że uczelnie zrzeszone w YERUN, choć łączy je silna orientacja badawcza, funkcjonują w bardzo różnych kontekstach. Różnice w tradycjach instytucjonalnych, położeniu geopolitycznym oraz poziomie realnych zagrożeń - od cyberataków po skutki konfliktów zbrojnych - wpływają na sposób podejścia do kwestii research security.

Badania typu dual-use mogą rodzić napięcia. Sytuują się bowiem na styku wytwarzania wiedzy i jej potencjalnych zastosowań, także takich, które mogą mieć charakter militarny lub szkodliwy. To z kolei prowadzi do tarć między otwartością nauki a odpowiedzialnością, między wolnością badań a wymogami bezpieczeństwa.

Nie tylko finansowanie i ryzyko: kwestia odpowiedzialności

Jednym z kluczowych pytań, które wybrzmiało w trakcie obrad, było: dlaczego uniwersytety powinny w ogóle angażować się w problematykę badań typu dual-use?

Choć dostęp do finansowania oraz realność zagrożeń są istotnymi czynnikami, nie stanowią one wystarczającego uzasadnienia. Uniwersytety - zwłaszcza te silnie zakorzenione w swoich regionach - nie mogą abstrahować od szerszych przemian społecznych napędzanych przez naukę i technologię – podkreślił podczas dyskusji prof. Adam Kola, prorektor ds. nauki UMK. - Coraz częściej oczekuje się od nas nie tylko wytwarzania wiedzy, ale także odpowiedzialności za to, w jaki sposób jest ona rozumiana, regulowana i wykorzystywana.

Prorektor zauważył, że prowadzi to do szeregu trudnych i wciąż otwartych pytań o to, gdzie przebiega granica między dopuszczalnymi a niedopuszczalnymi zastosowaniami badań typu dual-use?

Kto powinien te granice wyznaczać i na jakiej podstawie? Jak daleko uniwersytety powinny sięgać w ponoszeniu odpowiedzialności za społeczne konsekwencje swoich badań? – pytał prof. Kola.

Choć nie pojawiła się jedna odpowiedź, wspólne było przekonanie, że brak zaangażowania nie jest już możliwy.

Perspektywa Uniwersytetu Mikołaja Kopernika

Uniwersytet Mikołaja Kopernika, oprócz prorektora ds. nauki prof. Adama Koli, reprezentowała w Kongsbergu Lucyna Kejna, koordynatorka YERUN na naszym uniwersytecie. Razem zaprosili międzynarodową społeczność YERUN do Torunia na kolejne spotkanie liderów uczelni, zaplanowane na połowę października 2026 roku. Temat zapoczątkowany w Norwegii z pewnością więc będzie kontynuowany na UMK, dyskusje w Kongsbergu pokazały bowiem wyraźnie, że wyzwania związane z badaniami typu dual-use wymagają współpracy, zaufania i wspólnego poczucia odpowiedzialności między uczelniami oraz państwami.

Co również istotne – podczas Zgromadzenia Ogólnego przyjęto strategię na lata 2026–2030, której hasłem jest Thrive Together (Razem ku rozwojowi).