Humanistyka i sztuka [2026-09-04]

Kurs na nowoczesną naukę

— Marcin Behrendt

Precyzyjne pomiary hydrograficzne oraz zaplecze dla szerokiego zakresu badań umożliwia nowa łódź Centrum Archeologii Podwodnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Copernicana może też pełnić funkcję jednostki nurkowej.

Łódź Copernicana jest mobilną platformą badawczą, która pozwala realizować zaawansowane projekty na jeziorach, rzekach i wodach przybrzeżnych. – Zakup nowego sprzętu otwiera nową kartę w działalności Centrum Archeologii Podwodnej – mówi dyrektor jednostki dr hab. Andrzej Pydyn, prof. UMK. – W ubiegłym roku wzbogaciliśmy się o sonar wielowiązkowy, czyli profesjonalne urządzenie pozwalające – często z centymetrową dokładnością – na rozpoznawanie ukształtowania dna i obiektów, które się na nim znajdują. W tej chwili jesteśmy jedyną instytucją archeologiczną w Polsce mającą tego typu wyposażenie. W tym roku uzupełniliśmy je o nową łódź, która kompletnie zmienia nasz potencjał badawczy.

Copernicana bazuje na konstrukcji TRV 600 W Cabin, wyprodukowanej przez polską firmę Ultra Marine. Jest to sześciometrowa aluminiowa jednostka robocza o szerokości 2,05 m, zaprojektowana do intensywnej eksploatacji.

Jej największy potencjał wynika z połączenia z sondą wielowiązkową MBES (Multibeam Echo Sounder). Dopiero integracja obu elementów tworzy kompletny, mobilny system hydrograficzny, zdolny do pracy w różnych warunkach pogodowych i na odmiennych akwenach. MBES wykorzystuje sygnały akustyczne, na podstawie których powstają bardzo dokładne mapy batymetryczne oraz trójwymiarowe modele dna. Dzięki temu archeolodzy mogą lokalizować wraki, konstrukcje drewniane oraz inne stanowiska.

– Własna jednostka daje nam pełną kontrolę nad procesem pomiarowym i pozwala dostosowywać go do potrzeb archeologii podwodnej – podkreśla prof. Pydyn. – Możemy samodzielnie planować przebieg linii pomiarowych, dostosowywać parametry systemu do warunków i już podczas badań oceniać jakość danych. Jeśli określony fragment stanowiska wymaga dokładniejszego rozpoznania, możemy niezwłocznie wykonać dodatkowe pomiary.

Copernicana została przygotowana do dalszej rozbudowy aparatury badawczej. Bez problemu można zamontować na niej magnetometry różnych technologii. – Już na etapie projektowania i wykonania współpracowaliśmy z firmą Innomar Technologie z Niemiec, aby przystosować łódź do montażu parametrycznego profilografu osadów dennych, umożliwiającego rozpoznawanie struktur ukrytych pod powierzchnią dna – informuje dyrektor Centrum Archeologii Podwodnej. – Copernicana przeszła pozytywne testy w Rostoku, potwierdzające możliwość połączenia sonaru wielowiązkowego (MBES) zamontowanego na łodzi z wyposażeniem firmy Innomar, co czyni ją pierwszą stricte badawczą jednostką tego typu w Europie.

Łódź została dostosowana do obsługi zespołów nurkowych. Jest to szczególnie istotne w archeologii podwodnej, gdzie prospekcja hydroakustyczna często stanowi dopiero pierwszy etap badań. Obiekt zlokalizowany za pomocą sondy może zostać precyzyjnie zweryfikowany przez nurków.

Naszym celem strategicznym jest rozwój w obszarze hydrografii archeologicznej i wykorzystanie metod akustycznych – mówi dr Mateusz Popek  z Centrum Archeologii Podwodnej UMK. – Przez lata, chcąc wykonywać badania hydroakustyczne, musieliśmy korzystać z usług firm zewnętrznych. Teraz mamy własny sprzęt, co powoduje, że spektrum naszych możliwości badawczych jest niesamowite.

Nowa łódź będzie ważnym narzędziem dydaktycznym. Studenci i doktoranci będą mogli poznawać cały proces badań: od planowania misji i przygotowania aparatury, przez prowadzenie pomiarów i kontrolę jakości danych, po ich analizę oraz nurkową weryfikację wyników.

Możliwości Copernicany nie ograniczają się jednak do archeologii. Centrum planuje współpracę z pozostałymi wydziałami UMK, innymi uczelniami, muzeami, instytucjami publicznymi oraz partnerami komercyjnymi, udostępniając nie tylko specjalistyczny sprzęt, ale również doświadczenie zespołu.

– Realizowane obecnie międzynarodowe badania z Centrum Archeologii Podwodnej UNESCO w Zadarze w Chorwacji oraz projekt "Practical Mariner" realizowany na Korsyce z Uniwersytetem w Oksfordzie potwierdzają słuszność nabycia tej jednostki – mówi prof. Pydyn. – Już teraz jest ona narzędziem współpracy, wykorzystywanym w projektach międzynarodowych.