Humanistyka i sztuka [2026-01-19]

Bezkonkurencyjni archeolodzy z UMK

— Redakcja

Najskuteczniej popularyzowane badania, unikatowy artefakt i najlepsze archeologiczne zdjęcie ubiegłego roku – naukowcy z Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu zdominowali szóstą edycję plebiscytu na "Archeologiczne Sensacje 2025".

Konkurs organizowany z inicjatywy czasopisma "Archeologia Żywa" jest okazją do świętowania najważniejszych odkryć, wydarzeń i projektów polskiej archeologii. Kapituła oraz czytelnicy wybierają finalistów i zwycięzców w 10 kategoriach. Za "Najskuteczniej popularyzowane badania" w ubiegłym roku uznano prowadzone przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu i Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy eksploracje Jeziora Lednickiego. Organizatorzy plebiscytu podkreślili w uzasadnieniu, że zespół pod kierunkiem dr. hab. Andrzeja Pydyna, prof. UMK "utrzymał wysoką widoczność dzięki serii głośnych odkryć, m.in. pozłacanej włóczni oraz rzeźbionej belki z twarzą, które odbiły się szerokim echem w serwisach ogólnopolskich i tematycznych".

Wyróżnienie przyznano za "umiejętne połączenie badań o najwyższej randze naukowej z konsekwentną i zrozumiałą komunikacją skierowaną do szerokiego odbiorcy. Odkrycia z Ostrowa Lednickiego były prezentowane nie jako sensacje wyrwane z kontekstu, lecz jako efekt długofalowych, metodycznych badań. Dzięki temu Lednica stała się w 2025 r.  wzorcowym przykładem odpowiedzialnej popularyzacji kluczowego dziedzictwa wczesnopiastowskiego."

W tej kategorii nominowane do głównej nagrody były również badania archeologiczne  nowożytnego cmentarzyska w Pniu kierowane przez dr. hab. Dariusza Polińskiego, prof. UMK. Odkrycia interdyscyplinarnego zespołu w Pniu były wybierane przez kapitułę konkursu "Archeologiczne Sensacje" najskuteczniej popularyzowanymi badaniami w 2023 i 2024 r.

Belka z podobizną ludzkiej twarzy z czasów chrztu Polski została okrzyknięta "Unikatowym artefaktem 2025". Oblicze ma bardzo realistyczne rysy: widoczne są oczy, nos, usta, charakterystyczny podbródek i owalna forma głowy. Twarz ma około 12 cm wysokości i 9 cm szerokości. To nie miniaturowa figurka, ale pełnowymiarowy element architektoniczny, którego funkcja wykraczała poza czysto konstrukcyjną. Sposób opracowania drewna oraz ekspresja twarzy wskazują, że nie był to zwykły ozdobnik. Możliwe, że przedstawienie miało znaczenie symboliczne – jako wizerunek bóstwa, ducha opiekuńczego lub herosa strzegącego mieszkańców grodu.

Odkrycie to nie tylko budzi podziw dla kunsztu rzemieślniczego sprzed ponad tysiąca lat, ale również otwiera fascynującą dyskusję na temat duchowego życia wczesnośredniowiecznych Słowian – mówi dr hab. Andrzej Pydyn, prof. UMK, dyrektor Centrum Archeologii Podwodnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Organizatorzy konkursu podkreślili, że o zwycięstwie tego zabytku przesądziły "absolutna unikatowość oraz precyzyjne osadzenie w kluczowym momencie dziejów wczesnopiastowskich. Nie jest on pojedynczym <<ciekawym obiektem>>, lecz elementem infrastruktury grodu, który wnosi nowe dane do dyskusji o ideologii i komunikacji symbolicznej w ośrodkach władzy X w. Jej znaczenie wynika z tego, że zmusza do korekty dotychczasowych wyobrażeń o zakresie i formach wczesnopiastowskiej wizualności, a nie tylko z faktu, że czegoś takiego jeszcze nie było".

W tej samej kategorii nominowana do głównej nagrody była też pozłacana włócznia wczesnopiastowska. Rzemieślnicy umieścili jej stalowy grot na misternie zdobionej tulei. Znaczna część włóczni pokryta jest złotem, srebrem, brązem i innymi metalami, a jej powierzchnię zdobi misterna ornamentyka o motywach spiralnych i triskelionowych. Włócznia mogła pełnić funkcję symbolu władzy, insygnium wojownika wysokiego rodu lub przedmiotu o charakterze rytualnym. "Odkrycie znacząco poszerza wiedzę o elitarnej kulturze materialnej wczesnego państwa Piastów i potwierdza wyjątkową rangę Lednicy jako ośrodka o charakterze rezydencjonalnym i symbolicznym." – napisali członkowie kapituły konkursowej.

Za "Najlepsze archeologiczne zdjęcie 2025" uznano fotografię dr. Mateusza Popka z Centrum Archeologii Podwodnej UMK przedstawiające twarz z głębin Jeziora Lednickiego. "Zbliżenie na rzeźbioną twarz wydobywającą się z półmroku jeziora tworzy sugestywny, niemal portretowy kadr, balansujący między dokumentacją a obrazem symbolicznym" – zauważyło jury konkursu. Zdjęcie doceniono za rzadko spotykane połączenie dokumentacji archeologicznej z silnym, niemal narracyjnym obrazem. Kadr nie tylko pokazuje unikatowy zabytek, lecz także oddaje atmosferę archeologii podwodnej i emocjonalny wymiar kontaktu z przeszłością.